مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

نقش شهرهای کوچک در سازمان فضایی و توسعه منطقه ای (مورد مطالعه: استان آذربایجان شرقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، گروه ژئوپلتیک، پژوهشکده امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
3 کارشناس ارشد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
 جایگاه و تأثیر سلسله مراتبی شهرهای کوچک در شبکه شهری منطقه می­تواند موجب توزیع متعادل جمعیت و جلوگیری از تمرکز آن گردد. شهرهای کوچک باعث ایجاد زمینه­های مختلف اقتصادی و اجتماعی در حوزه محلی شده و به تبع آن کاهش مهاجرت­ها و تغییر جهت آنها از نواحی و کانون­های شهری بزرگ­تر را در پی خواهد داشت. همچنین این شهرها با ایفای نقش بازار مرکزی حوزه نفوذ روستایی، ضمن ارائه خدمات؛ محرک مهمی در تقویت و استحکام اقتصادی نواحی روستایی پیرامون قلمداد می­شوند. هدف این مقاله بررسی عملکرد شهرهای کوچک در توسعه فضایی استان آذربایجان شرقی است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی بوده و برای بررسی نقش شهرها از مدل­های کمی استفاده شده است. مدل­های جمعیتی نشان می­دهد که شهرهای کوچک استان از توان کشش­پذیری جمعیتی برخوردار بوده است. همچنین مدل­های اقتصادی حاکی از آن است که در بیشتر این شهرها بخش خدمات بیشترین میزان اشتغال را به خود اختصاص داده است. شهرهای کوچک استان در طی دوره 85ـ 1375 در بخش صنعت رشد نسبتاً بالایی را نشان می­دهند. مدل­هایی چون ضریب آنتروپی، تغییر سهم حکایت از آن دارد که بدون احتساب شهرهای کوچک روند تعادل افزایش یافته و با احتساب آنها این عدم تعادل به سوی متعادل شدن سوق پیدا می­کند.
کلیدواژه‌ها

۱. ایرانی‌هریس، صیاد؛ ولی شریعت‌پناهی، مجید؛ رحمانی، بیژن. ۱۳۹۸، "تحلیل چالش‌ها، راهکارها و ارائه مدل مطلوب جذب گردشگران خارجی (مورد مطالعه: شهر تبریز)". جغرافیا و مطالعات محیطی، ۸ (۳۱)، صص ۸۸ـ ۷۳.
۲. ابراهیم‌زاده، عیسی؛ صحرائی جویباری، احمد، ۱۳۹۳، "تحلیلی بر نقش شهرهای کوچک در تمرکز زدایی و توسعه منطقه‌ای با بهره‌گیری از مدل تصمیم‌گیری چند معیاره FuzzYANP و FuzzyVIKOR مطالعه موردی: جایگاه شهر کوچک جویبار در استان مازندران"، فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، تابستان ۹۳، شماره ۱۳. صص ۵۴ـ ۳۷.
۳. امکچی، حمیده، ۱۳۸۳، "شهرهای میانی و نقش آنها در چارچوب توسعه ملی"، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
۴. باقری، اشرف‌السادات، ۱۳۷۵، "نقش شهرهای میانی در توسعه ناحیه‌ای"، رساله دکتری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه جغرافیا، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
۵. حکمت‌نیا، حسن و موسوی، میرنجف، ۱۳۸۵،" کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه‌ریزی شهری و ناحیه-ای"، انتشارات علم نوین، یزد.
۶. زبردست، اسفندیار؛ رضاپور، امین، ۱۳۹۳، انتخاب شهر کوچک برای توسعه منطقه‌ای با استفاده از مدل فرآیند تحلیل شبکه‌ای ANP در محدوده مجموعه شهری آمل، بابل، ساری و قائمشهر، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، شماره ۲۶. صص ۴۲ـ ۲۳.
۷. زنگی آبادی، علی، حکمت‌نیا، حسن و موسوی، میرنجف، ۱۳۸۶، "بررسی جایگاه شهرهای میانی در سازماندهی فضایی و توسعه منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی"، دو فصلنامه اندیشه جغرافیایی، سال اول، شماره اول، صص ۶۵-۴۵
۸. زیاری، کرامت اله، ۱۳۸۴، برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهری، انتشارات دانشگاه یزد.
۹. زیاری، کرامت اله، ۱۳۸۹، اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، انتشارات دانشگاه تهران.
۱۰. زیاری، کرامت اله، تقی اقدم، جعفر، ۱۳۸۷، "عملکرد شهر میانی خوی در توسعه فضایی استان آذربایجان غربی"، پژوهش-های جغرافیایی، شماره ۶۳ ، بهار ۸۷، صص۲۸-۱۵
۱۱. صفرعلی‌زاده، اسماعیل، ۱۳۸۵، ماکو در سلسله مراتب شهری استان آذربایجان غربی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرند.
۱۲. طالب زاده، حسین، ۱۳۸۴، نقش شهرهای کوچک در توسعه فضایی استان آذربایجان غربی، پایان ‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تبریز.
۱۳. عابدین درکوش، سعید، ۱۳۷۲، درآمدی بر اقتصاد شهری، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
۱۴. فنی، زهره، ۱۳۸۲، " شهرهای کوچک رویکردی دیگر در توسعه منطقه‌ای"، انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور، چاپ اول، تهران.
۱۵. فنی، زهره، ۱۳۷۸، "بررسی کارکردهای شهری کوچک در توسعه منطقه‌ای (نمونه موردی: استان خوزستان)". پژوهش-های جغرافیایی، شماره۴۷، صص۴۹-۵۵.
۱۶. قدیری معصوم، مجتبی، سید علی بدری و حسنعلی فرخی سبکبار و علی قنبری نسب، ۱۳۹۳، "دگرگونی اقتصاد کشاورزی و شکل‌گیری پدیده روستانشینی شهری و روستاگرایی شهرستان رباط کریم"، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال سوم، پیاپی ۹، شماره ۳، صص ۸۱ـ ۶۳.
۱۷. معاونت توسعه کارآفرینی و اشتغال، ۱۳۹۵، "خلاصه مطالعات و اقدامات طرح توسعه کسب و کار و اشتغال پایدار (تکاپو) استان آذربایجان شرقی"، دبیر خانه طرح تکاپو ـ امید بنام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی.
۱۸. مرکز آمار ایران، ۱۳۷۵، "نتایج تفصیلی استان آذربایجان شرقی"، سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۷۵، سازمان برنامه و بودجه، تهران.
۱۹. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵، "نتایج تفصیلی استان آذربایجان شرقی"، سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۸۵، سازمان برنامه و بودجه، تهران.
۲۰. میکانیکی، جواد؛ پیراهش، نیره سادات؛ وفایی فرد، مهدی، ۱۳۹۸، "شهرهای کوچک و توسعه پایدار سکونتگاه‌های پیرامونی کورد: شهر خوسف"، فصلنامه توسعه فضاهای پیراشهری، بهار و تابستان ۱۳۹۸، سال اول، شماره ۱. صص ۲۸ـ ۱۹.
۲۱. نصیری، اسـماعیل، ۱۳۹۰، "تحلیلی بر دلایل مهاجر فرستی شهرهای کوچک (مطالعه موردی، شهر قیـدار)"، نشریه مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال سوم، شماره یازدهم، صص ,۱۳۰-۱۱۹.
۲۲. نوری، هدایت الله زمان آبادی؛ سید حسن، حسینی ابری؛ خادمی، حسین. ۱۳۸۸ "نقش شهرهای کوچک در تعادل بخشی نظام سکونتگاهی روستایی استان یزد"، جغرافیا و توسعه، شماره ۱۳، صص ۶۱-۷۷.
23. Bhishna Nanda Bajracharya, 1995. "Promoting Small Towns for Rural Development: A View from Nepal", Asia- Pacific Population Journal, Vol. 10, No. 2, June 1995, pp. 27-50, www.unescap.org/appj.asp
24. Tasi, Yu. Hsin, 2005, "Quantifying Urban form Compactness Versus Sprawl", Urban Studies, Vol. 42, No. 1, 141–161