مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

تحلیل سناریوهای اسکان غیر رسمی در شهرهای شمال شرق ایران (مورد مطالعه: شهر بجنورد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا، دانشکده علوم‌‌انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم‌‌انسانی، واحد مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران.
3 استاد گروه جغرافیا، دانشکده علوم‌‌انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.52547/gsma.2.1.77
چکیده
هدف از پژوهش حاضر ضمن بررسی روند اسکان­غیررسمی در شهر بجنورد، در مرحله اول شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر اسکان غیر­رسمی و در مرحله دوم ارائه مهمترین سناریوهای پیش­روی اسکان غیر رسمی در شهر بجنورد با استفاده از رویکرد تحلیل ساختاری است. این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش آینده­پژوهی، تحلیلی و اکتشافی است. برای گردآوری داده­ها و اطلاعات مورد نیاز از پرسشنامه و تکنیک دلفی و مطالعات اسنادی و کتابخانه­ ای بهره­ گیری شده است که در سه مرحله تعیین شاخص­های کلیدی از طریق روش دلفی و شناسایی پیشران­های کلیدی با استفاده از نرم­افزار میک­مک بر پایه روش تحلیل اثرات متقاطع و در نهایت ارائه سناریوهای اسکان­غیررسمی با استفاده از نرم­افزار ScenarioWizard انجام گرفته است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تمامی 26 عامل اصلی بر اسکان­ غیررسمی بجنورد تأثیرگذار است اما از میان آن­ها در مجموع 6 عامل، رشد جمعیت، تداوم مهاجرت به شهرها، دسترسی به مراکز مهم، وجود مزیت­های محله برای مهاجرین کم درآمد از قبیل ارزان بودن زمین، وجود جاده اصلی، بیکاری، ضعف مدیریت شهری به عنوان پیشران­های کلیدی تأثیرگذار بر اسکان غیررسمی بجنورد مطرح می­باشند نتایج بخش دیگر پژوهش نیز حاکی از آن است که به‌طورکلی 62 سناریو به‌دست‌آمده را بر اساس ویژگی­های آن­ها می­توان در 2 گروه قرار داد که این گروه­ها نشان­دهنده چارچوب کلی وضعیت­های حاکم بر اسکان غیررسمی در شهر بجنورد می­باشند:گروه اول، سناریوهای اسکان غیررسمی در شهر بجنورد با شرایط نسبتاً مطلوب که این گروه شامل 12 سناریو بوده و به نسبت مطلوب­ترین شرایط ممکن برای اسکان غیررسمی در شهر بجنورد است گروه دوم، سناریوهای اسکان غیررسمی در شهر بجنورد در آستانه بحران و بحرانی این گروه شامل 50 سناریو بوده و سناریوهایی را شامل می­شود که بیشتر پیشران­ها، سناریوهای آن در آستانه بحران و یا بحرانی برای تأمین امنیت رویدادهای ورزشی قرار گرفته ­اند.
کلیدواژه‌ها

 
۱. ابراهیم‌زاده، عیسی؛ وارثی، حمیدرضا و اکبری، محمد، ۱۳۸۹. نقش مهاجرت های روستایی در اسکان غیررسمی (مطالعه موردی: متروپل اهواز)، پژوهش‌های روستایی، سال ۱، شماره ۱، صص ۱۹۱-۱۶۶.
۲. احدنژاد، محسن و علی‌پور، سمیه، ۱۳۹۲. بررسی روند مداخله در مناطق اسکان غیررسمی با تاکید بر سیاست تخریب و پاک‌سازی (نمونه موردی: اسلام‌آباد کرج، ۱۳۹۱-۱۳۷۴)، پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال ۴، شماره ۱۴، صص ۴۰-۲۱.
۳. ایراندوست، کیومرث، ۱۳۸۹. مرور تجربه کوتاه توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی نمونه شهر کرمانشاه، جغرافیا و توسعه، شماره ۲۰، صص ۷۸-۵۹.
۴. بذرگر، محمدرضا؛ رحیمی، محمد و سلطانی، علی، ۱۳۹۶. ظرفیت‌سنجی مدیریت شهری در فرایند توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی، نمونه موردی: پنج شهر ایران، جفرافیا (فصلنامه علمی پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، دوره جدید، سال ۱۵، شماره ۵۳، صص ۲۵۰-۲۳۳.
۵. بزی، خدارحم؛ کیانی، اکبر و زارعی، یعقوب، ۱۳۹۱. بررسی ارتباط اسکان غیررسمی با افتراق مکانی در افزایش میزان جرم و امنیت اجتماعی شهر بوشهر، رفاه اجتماعی، سال ۱۲، شماره ۴۴، صص ۲۵۷-۲۳۱.
۶. پوراحمد، احمد؛ رهنمایی، محمدتقی؛ قرخلو، مهدی و اسکندری نوده، محمد، ۱۳۸۹. آسیب‌شناسی سیاست‌های دولت در ساماندهی اسکان غیررسمی، نمونه موردی: محلات نای‌بند، شیرسوم و خواجه عطا، شهر بندرعباس، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال ۲، شماره ۵، صص ۵۴-۲۹.
۷. پورمحمدی، محمدرضا و جهان‌بین، رضا، ۱۳۸۸. ادامه حیات اسکان غیررسمی و رویکرد توانمندسازی به مثابه نوین‌ترین راهبرد مقابله با آن (مطالعه موردی شهر تبریز)، جغرافیایی چشم‌انداز زاگرس، سال ۱، شماره ۱، صص ۵۲-۳۳.
۸. جهان‌بین، رضا؛ بابایی اقدم، فریدون؛ روستایی، شهریور و اصغری زمانی، اکبر، ۱۳۹۹. تحلیل و سنجش عوامل اقتصادی مؤثر بر توانمندسازی زنان در محلات فرودست شهری (مطالعه موردی: سکونتگاه‌های غیررسمی شهر ایلام)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دورۀ ۵۲، شمارۀ ۱، صص ۳۲۱-۳۰۳.
۹. دویران، اسماعیل، ۱۳۹۸. ارزیابی کیفیت خدمات شهری در محلات اسکان غیررسمی با استفاده از مدل سروکوال مطالعه موردی: شهر زنجان، شهر پایدار، دورۀ ۲، شمارۀ ۱، صص ۱۰۸-۹۳.
۱۰. زالی، نادر؛ رحمتی، یوسف و چاره، نجمه، ۱۳۹۴. ارزیابی و نقدی بر طرح ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی شیراز؛ مطالعه موردی محله مهدی‌آباد (کتس بِس)، پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال ۶، شماره ۲۳، صص۱۳۲-۱۱۵.
۱۱. سرگلزایی جوان، طیبه و هادیانی، زهره، ۱۳۹۵. امکان‌سنجی توانمندسازی محله‌های اسکان غیررسمی از طریق افزایش سرمایه اجتماعی در محله شیرآباد شهر زاهدان، رفاه اجتماعی، سال ۱۶، شماره ۶۳، صص ۲۱۳-۱۸۵.
۱۲. سرور، رحیم؛ روستا، مجید و حسینی امینی، حسن، ۱۳۸۹. آینده‌نگری گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در مناطق شهری اذربایجان غربی و راهبرهای مدیریتی آن، مطالعات مدیریت شهری، سال ۲، شماره ۲، صص ۲۰-۱.
۱۳. شیبانی مقدم، فرشته؛ سرور، رحیم و اسدیان، فریده، ۱۳۹۸. ارزیابی میزان موفقیت طرح‌های ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه-های غیررسمی زاهدان، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۱۱، شماره ۲، صص ۲۱۶-۲۰۳.
۱۴. طبیبیان، منوچهر؛ احمدی، بهمن و هاشمی، سید محمد، ۱۳۹۴. تحلیل رابطه میان امنیت تصرف و میزان تمایل ساکنان برای مشارکت در ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی (مطالعه موردی: محله کشتارگاه شهر ارومیه)، هویت شهر، سال ۷۹ شماره ۲۳، صص ۱۶-۵.
۱۵. عباسی فلاح، وحید؛ رضوی پاریزی، سید محمدرضا و میهن‌خواه، مسلم (۱۳۹۶)، الگوهای فضایی بزهکاری با محدوده‌های اسکان غیررسمی (مورد مطالعه: جرایم سرقت در سکونتگاه‌های غیررسمی شهر ورامین)، پژوهش‌نامه جغرافیایی انتظامی، سال ۵، شماره ۱۸، صص ۱۳۴-۱۰۹.
۱۶. عبدی، ناصح؛ زنگنه شهرکی، سعید؛ مرصوصی، نفیسه و رستمی، شاه‌بختی، ۱۳۹۵. تأثیر مؤلفه‌های انسانی بر پراکنش شهر سنندج با تأکید بر اسکان غیررسمی و روستاهای پیراشهری، پژوهش‌های روستایی، دوره ۷، شماره ۳، صص۵۸۰-۵۶۷.
۱۷. غضنفرپور، حسین، کمانداری، محسن و علیمرادی، معصومه، ۱۳۹۱. اسکان غیررسمی چالش فراروی شهرها (مطالعه موردی محله شهرک صنعتی کرمان)، جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، سال ۲، شماره ۲، صص ۴۶-۳۱.
۱۸. فیروزی، محمدعلی؛ زراعی، رضا و ظفری، مسعود، ۱۳۹۰. تحلیل عوامل موثر برگسترش اسکان غیررسمی در شهرهای استان خوزستان و ارائه راهبرد توانمندسازی و ساماندهی، نگرش‌های نو در جغرافیایی انسانی، سال ۴، شماره ۱، صص ۱۳۴-۱۱۵.
۱۹. قربانی، رسول؛ خوارزمی، امیدعلی و ترکمن‌نیا، نعیمه، ۱۳۹۸. تحلیل تأثیر عوامل اقتصادی ـ اجتماعی بر شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی کلان شهر مشهد، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره ۵۱، شماره ۲، صص ۳۸۵-۳۷۳.
۲۰. قرخلو، مهدی؛ عبدی ینگی کند، ناصح و زنگنه شهرکی، سعید، ۱۳۸۸. تحلیل سطح پایداری شهری در سکونتگاه‌های غیررسمی (مورد: شهر سنندج)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره ۶۹، صص ۱۶-۱.
۲۱. کرمی‌نسب، صدیقه؛ شهبازی، حسین رضا و سلیمی‌سبحان، محمدرضا، ۱۳۹۸. تحلیل علل پایابی کانون‌های اسکان غیررسمی در پیرامون کلانشهر شیراز، توسعه فضاهای پیراشهری، سال ۱، شماره ۱، صص ۵۶-۴۳.
۲۲. کلانتری، محسن؛ قزلباش، سمیه و پرهیز، فریاد، ۱۳۹۳. بررسی تطبیقی وقوع بزهکاری در مناطق اسکان غیررسمی شهرها مورد مطالعه مناطق بی‌سیم و اسلام آباد شهر زنجان، فضای جغرافیایی اهر، سال ۱۴، شماره ۴۶، صص ۲۹-۱.
۲۳. کلانتری، محسن؛ قزلباش، سمیه و یغمایی، بامشاد، ۱۳۹۰. تحلیل الگوهای فضایی بزهکاری در مناطق اسکان غیررسمی شهره مورد مطالعه: منطقه اسکان غیررسمی بی سیم در شهر زنجان، جغرافیا و توسعه، شماره ۲۴، صص ۱۹۲-۱۷۳.
۲۴. کلانتری، محسن؛ مشکینی، ابوالفضل، پیری، عیسی و زرررین کاویانی، عظیم، ۱۳۹۸. تحلیل ساختاری موانع توانمندسازی اجتماع محور در مناطق اسکان غیررسمی (مطالعه موردی: محله بان‌برز شهر ایلام)، پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال ۱۰، شمارۀ ۳۶، صص ۳۲-۲۱.
۲۵. لحمیان، رضا، ۱۳۹۶. آمایش فضایی مناطق حاشیه‌نشن و بررسی شکل‌گیری اسکان غیررسمی (مطالعه موردی: شهر ساری)، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره ۲، صص ۱۳۸-۱۲۵.
۲۶. مختاری، مریم؛ وحیدزاده، علیرضا و مرادی، رامین، ۱۳۹۷. موانع توسعه اقتصادی سکونتگاه‌های غیررسمی شهر کرمان با استفاده از نظریه زمینه‌ای، مطالعات جامعه شناسی شهری، سال ۸، شماره ۲۸، صص ۶۴-۳۳.
۲۷. نظریان، اصغر؛ سادین، حسین؛ زال‌نژاد، کاوه؛ استقامتی، مهناز و ولیانی، مهدی، ۱۳۹۵. بررسی عوامل اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی حاشیه‌نشینی و اسکان غیررسمی مهاجران شهر شهریار، در سال ۱۳۸۸، تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال ۳، شماره ۳، صص: ۱۳۵-۱۱۵.
28. Amiri, P and Ghanbari, N, 2016, INVESTIGATING FACTORS AFFECTING THE FORMATION OF INFORMAL SETTLEMENTS IN IRAN, The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication - TOJDAC July 2016 Special Edition, pp: 582-8589.
29. Baye, F., Wegayehu, F and Mulugeta, S, 2020, Drivers of informal settlements at the peri-urban areas of Woldia: Assessment on the demographic and socio-economic trigger factors, Land Use Policy, Volume 95, 104573, https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.104573.
30. Bouwmeester, J and Hartmann, T, 2021, Unraveling the self-made city: The spatial impact of informal real estate markets in informal settlements, Cities, 108, 102966, pp: 1-8. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102966.
31. Bouwmeester, J and Hartmann, T, 2021, Unraveling the self-made city: The spatial impact of informal real estate markets in informal settlements, Cities, 108, 102966, pp: 1-8. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102966.
32. Dovey, K., Oostrum, M.V., Chatterjee, I and Shafique, T, 2020, Towards a morphogenesis of informal settlements, Habitat International 104 (2020) 102240.
33. Fazli, M, 2016, Factors behind the Growth of Informal Settlements in Kabul, 6thACAU 2016 conference papers, DOI: 10.13164/ACAU.FA2016.9.
34. Friesen, J., Rausch, L., Pelz, P.F and Fürnkranz, J, 2018, Determining Factors for Slum Growth with Predictive Data Mining Methods, Urban Sci. 2018, 2, 81; doi:10.3390/urbansci2030081.
35. Gakuu, C. 2016. FACTORS INFLUENCING GROWTH OF INFORMAL SETTLEMENTS: A CASE OF BANGLADESH SLUM, CHANGAMWE CONSTITUENCY, MOMBASA COUNTY, KENYA, available at: https://www.semanticscholar.org.
36. Kraas, F and Schlacke, S. 2016, Der Umzug der Menschheit: Die transformative Kraft der Städte; Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung, Globale Umweltveränderungen: Berlin, Germany.
37. Mahabir, R.; Crooks, A.; Croitoru, A.; Agouris, P. 2016, The study of slums as social and physical constructs: Challenges and emerging research opportunities. Reg. Stud. Reg. Sci. 3, 399–419.
38. Melore, T.W. & Nel, V., 2020, ‘Resilience of informal settlements to climate change in the mountainous areas of Konso, Ethiopia and QwaQwa, South Africa’, Jàmbá: Journal of Disaster Risk Studies 12(1), a778. https://doi.org/10.4102/ jamba.v12i1.778.
39. Melore, T.W. & Nel, V., 2020, ‘Resilience of informal settlements to climate change in the mountainous areas of Konso, Ethiopia and QwaQwa, South Africa’, Jàmbá: Journal of Disaster Risk Studies 12(1), a778. https://doi.org/10.4102/ jamba.v12i1.778.
40. Meshkini, A., Shakeri, E and Esfaram, Y, 2015, Analyzing Effective Factors in Establishing Informal Settlements in Babol City using Pathway Analysis (PA) Model, Cumhuriyet University Faculty of Science, Science Journal (CSJ), Vol. 36, No: 3 Special Issue, pp: 4289-4303.
41. Nassar, D.M and Elsayed, H.G 2018, From Informal Settlements to sustainable communities, Alexandria Engineering Journal, 57, 2367–2376.
42. Ono, H and Kidokoro. T. 2020, Understanding the development patterns of informal settlements in Nairobi, Japan Architectural Review, 3(3): 384–393.
43. Pigawati, B., Yuliastuti, N and Mardiansjah, F.H, 2018, The Settlements Growth in Mijen District, Suburb of Semarang, IOP Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 123 012034, pp: 1-12.
44. Purwar, D., Sliuzas, R and Flacke, J, 2020, Assessment of cascading effects of typhoons on water and sanitation services: A case study of informal settlements in Malabon, Philippines, International Journal of Disaster Risk Reduction, 51, 101755, pp: 1-13. http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/.
45. Satterthwaite, D., Archer, D., Colenbrander, S., Dodman, D., Hardoy, J., Mitlin, D and Patel, S, 2020, Building Resilience to Climate Change in Informal Settlements, One Earth Review, One Earth 2, February 21, pp: 143-156. http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/.
46. Sharma, A., Tiwari, G and Rao, K.R, 2020, Identifying mixed use indicators for including informal settlements as a distinct land use: Case study of Delhi, Transportation Research Procedia, 48: 1918–1930.
47. Taubenböck, H and Kraff, N.J. 2015, Das globale Gesicht urbaner Armut? Siedlungsstrukturen in slums. In Globale Urbanisierung; Springer: Berlin, Germany, pp. 107–119.
48. United Nations, 2016. Urbanization and Development: Emerging Futures; World Cities Report; United Nations Publication: New York, NY, USA.
49. Veisi, F. 2015. Analysis causes of the incidence and compare social, economic, physical characteristics of informal settlements, case study: city of Marivan in Kurdistan province. International Letters of Social and Humanistic Sciences, 63, 233-242.
50. Zhang, L, 2011, The political economy of informal settlements in post-socialist China: The case of chengzhongcun (s), journal homepage: www.elsevier.com/locate/geoforum. pp 1-11.