مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

شاخص های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی مؤثر در آمایش مناطق مرزی (مورد مطالعه: استان کرمانشاه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه امام حسین، تهران، ایران.
3 کارشناس‌ارشد گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
4 دانشجوی دکتری گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.52547/gsma.2.5.93
چکیده
آمایش سرزمین به‌عنوان مجموعه ­ای از دانش­ ها، فنون، اصول، سیاست­ ها، برنامه ­ها، اقدامات و عملیات هماهنگ و منسجمی است که به‌منظور از بین‌ بردن نابرابری­ ها، ساماندهی و نظم بخشیدن به فضاها و مکان­ های زیستی و جغرافیایی به کار گرفته می­ شود. استان کرمانشاه به دلیل واقع‌شدن در مناطق مرزی غرب کشور و هم‌جواری با کشور عراق و دارابودن مرزهای طولانی و درعین‌حال پیچیده، همواره مسائل خاصی به همراه داشته است. تحقیق حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و روش گردآوری کتابخانه­ ای پیمایشی با هدف شناسایی معیارهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی مؤثر تحقق برنامه­ های آمایشی استان کرمانشاه با استفاده از روش­ های آماری T تک نمونه­ ای و رگرسیون خطی صورت‌گرفته است. نتایج آزمون T تک نمونه­ ای در بخش شاخصه ای ژئوپلیتیکی نشان داد که نزدیکی به قلمرو سیاسی بی­ثبات و بحران­زای کشور عراق با امتیاز میانگین 3.84 و در بحث شاخصهای ژئواکونومی عدم توسعه مناسب اقتصادی با امتیاز 3.92  بیشترین اهمیت را از نظر کارشناسان بر روی تحقق­ پذیری برنامه­ های آمایشی داشته­اند. همچنین نتایج آزمون رگرسیون نشان داد که معیارهای ژئوپلیتیکی دارای تأثیرگذاری بیشتری بر روی تحقق پذیری آمایش سرزمین در استان کرمانشاه بوده است.
کلیدواژه‌ها

۱. ابراهیم‌زاده، عیسی و موسوی، میر نجف و باقری کشکولی، علی، ۱۳۹۵. " آمایش ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی مناطق مرزی جنوب شرق کشور و راهبردهای توسعه آن، مطالعه موردی: استان سیستان و بلوچستان" جغرافیا و توسعه، شماره ۴۲، صص ۲۶-۱.
۲. اتاق بازرگانی، صنایع، معدن و کشاورزی کرمانشاه، ۱۳۹۹. بازارچه‌های مرزی استان. قابل دسترس در سایت:
3. http://www.krccima.ir/international/commercial-borders.html
۴. افضلی، رسول و قالیباف، محمدباقر و احمدی فیروزجائی، میثم، ۱۳۹۲. "تبیین تحولات مفهوم مرز در فضای سیاسی مجازی"، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره ۴۵، شماره ۱، صص ۲۳۸-۲۱۷.
۵. امامی، محمدعلی، ۱۳۹۲. "نگاهی به موقعیت خلیج ‌فارس و نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای در آن". مرکز مطالعات خلیج فارس. خلیج‌ فارس. مؤسسه مطالعات ژئوپلیتیک. استراتژیک تاریخ و جغرافیای خلیج‌فارس.
۶. بختیار پور، علی و عزت‌الله عزتی، ۱۳۸۹. "بسط ژئوپلیتیک ایران در خاورمیانه غربی با ترسیم مدل بسط در مدیترانه شرقی"، جغرافیای سرزمین. سال ۷. شماره ,۲۷، صص ۲۰-۱.
۷. بدیعی ازنداهی، مرجان و میراحمدی، فاطمه‌السادات، ۱۳۹۵."تحلیل دیدگاه‌ها و موضوعات نوظهور در مطالعات مرز"، پژوهش-های جغرافیای انسانی، دوره ۴۸، شماره ۳، صص ۵۵۵-۵۴۱.
۸. بهرامی جاف، ساجد و جان پرور، محسن و صالح آبادی، ریحانه و مازندرانی، دریا. ۱۳۹۹. "عوامل مؤثر بر استمرار کولبری در روستاهای مرزی پاوه با رویکرد سناریو نگاری". پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۳ (۵۳)، صص ۱-۱۷.
۹. پرنیان، حاتم و زیاری، کرامت‌الله و میره‌ای، محمد و مدیری، مهدی، ۱۳۹۵. "استراتژی‌های توسعه مناطق مرزی با رویکرد آمایش سرزمین (ناحیه مطالعاتی ارومیه – سلماس)" اطلاعات جغرافیایی، دوره ۲۶، شماره ۱۰۴، صص ۱۸۴-۱۷۳.
۱۰. پیشگاهی‌فرد، زهرا و قالیباف، محمدباقر و حیدری فر، محمدرئوف و حیدری، شهریار، ۱۳۹۳. "بسترهای ژئوپلیتیکی قاچاق کالا و ارز با تأکید بر بازارچه‌های مرزی (مطالعه موردی: استان کرمانشاه)". پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره ۴۶، شماره ۳، صص ۴۸۴-۴۶۵.
۱۱. جان‌پرور، محسن، ۱۳۹۶. "ژئوپلیتک برای همه" تهران: انتشارات انتخاب، چاپ اول،
۱۲. جوادی، آرزو، ۱۳۹۵. "مقایسه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی در استان‌های مرزی (مطالعه موردی: آذربایجان غربی و سیستان و بلوچستان)" پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته برنامه‌ریزی آمایش سرزمین، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه.
۱۳. حافظ‌نیا، محمدرضا، ۱۳۹۲. "نظریه ساختار ژئوپلیتیکی درحال ظهور جهان" جزوه درسی. دانشگاه تربیت مدرس.
۱۴. حافظ‌نیا، محمدرضا و احمدی‌پور، زهرا و قادری حاجت، مصطفی، ۱۳۹۴. "سیاست و فضا"، مشهد: انتشارات پاپلی، چاپ پنجم.
۱۵. حافظ‌نیا، محمدرضا و جانپرور، محسن، ۱۳۹۶. "مرزها و جهانی‌شدن (با نگاهی کوتاه به مرزهای ایران)"، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ سوم.
۱۶. حافظ‌نیا، محمدرضا و رومینا، ابراهیم، ۱۳۸۴، "ظرفیت‌های ژئوپلیتیک سواحل جنوب شرق ایران در راستای منافع ملی"، جغرافیا و توسعه، شماره ۶، صص۲۰-۵.
۱۷. حافظ‌نیا، محمدرضا، ۱۳۹۷. "جغرافیای سیاسی ایران"، تهران: انتشارات سمت، چاپ نهم.
۱۸. حیدری‌فر، محمدرئوف و پاهکیده، اقبال، ۱۳۹۷ "ارزیابی عوامل ژئوپلیتیکی، تهدیدها و مخاطرات مناطق مرزی استان کرمانشاه". جغرافیا و آمایش شهری - منطقه‌ای، شماره ۲۷، صص ۱۸۶-۱۶۷.
۱۹. حیدری‌فر، محمدرئوف و رضایی، ناصر، ۱۳۹۳. "نیازمندی‌های امنیتی و مطالبات استان کرمانشاه در جهت بهبود کنترل مرز"، اطلاعات جغرافیایی، دوره ۲۳، شماره ۸۹، صص ۴۲-۳۲.
۲۰. خلیلی، محسن و منشادی، مرتضی و آزموده، فهیمه، ۱۳۹۰. "بایستگی‌های ژئواکونومیک توسعه منطقه‌ی جنوب شرق ایران"، روابط خارجی. سال ۳. شماره ۴، صص ۱۲۴-۸۱ .
۲۱. ربیعی، حسین و شیرزاد، ساکار، ۱۳۹۶. "تحلیل علّت وجودی عراق از دیدگاه نظریه روزنتال و کوهن". پژوهش‎های جغرافیای سیاسی، شماره ۲(۴)، صص ۳۱-۵۴.
۲۲. رشیدی، مصطفی و پیشگاهی فرد، زهرا و یزدان پناه، کیومرث و رضوانی، محمدرضا ، ۱۳۹۳."آسیب‌شناسی ژئوپلیتیکی برنامه‌ریزی در فضای سرزمینی ایران با رویکرد آمایش سرزمین". نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۸، شماره ۳. صص ۳۰-۱.
۲۳. زرقانی، سیدهادی، بهرامی‌جاف, ساجد، صالح آبادی، ریحانه، شهبازی, محبوبه. ۱۳۹۹. "تأثیر بازارچه‌های مرزی در توسعه و رفاه مناطق مرزنشین (نمونه موردی: بازارچه مرزی شوشمی نوسود)". پژوهش‎های جغرافیای سیاسی، شماره ۵ (۲)، صص ۱۸-۳۹.
۲۴. عباسی، ابراهیم، ۱۳۹۱."عناصر ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی محلی در توسعه روابط دوجانبه ایران و افغانستان"، ژئوپلیتیک، دوره ۸، شماره ۳، صص ۲۱۵-۱۸۲.
۲۵. عزتی، نصرالله و حیدری‌پور، اسفندیار و اقبالی، ناصر، ۱۳۹۰. "نقش و جایگاه آمایش مناطق مرزی در نظام برنامه‌ریزی"، نگرش-های نو در جغرافیای انسانی، سال ۳، شماره ۴. صص ۱۹۷-۱۷۹.
۲۶. عندلیب، علیرضا و مطوف، شریف ، ۱۳۸۸."توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران"، باغ نظر، شماره ۱۲، سال ۶، صص ۷۶-۵۷.
۲۷. کاویانی‌راد، مراد و مالداری، حسین، ۱۳۹۵."تأثیر موقعیت ژئوپلیتیک بر راهبرد ملی (مطالعه موردی جنوب شرق ایران)"، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره ۴۹، شماره۴، صص ۸۴۱-۸۵۵.
۲۸. گل‌وردی، عیسی، ۱۳۹۰. "محدودیت‌ها و فرصت‌های توسعه اجتماعی - فرهنگی نواحی مرزی". برنامه سیاست‌گذاری، سال ۲، شماره ۳. صص ۱۲-۴۱.
۲۹. مختاری‌هشی، حسن، ۱۳۹۷. "تبیین مفهوم ژئواکونومی (اقتصاد ژئوپلیتیکی) و توصیه‌هایی برای ایران"، ژئوپلیتیک، سال ۱۴، شماره ۲، صص ۸۲-۵۶.
۳۰. مرکز آمار ایران، ۱۳۹۵. "سرشماری عمومی نفوس و مسکن" استان کرمانشاه.
۳۱. موسوی، میر نجف و ابراهیم‌زاده، عیسی، ۱۳۹۴. "اصول و مبانی آمایش سرزمین". تهران: انتشارات سمت، چاپ اول.
۳۲. موسوی، میرنجف و بهرامی جاف، ساجد و مازندرانی، دریا. ۱۴۰۰. "تحلیل مدیریت رقابت گردشگری در مناطق مرزی مطالعه موردی: منطقه مرزی بانه". علوم و فنون مرزی، ۱۰(۲)، ۱۰۹-۱۴۲.
۳۳. میرزایی‌پور، هوشنگ، ۱۳۹۰. "جغرافیای استراتژیک ایران (مطالعه موردی: مرزهای استان کرمانشاه با عراق و نقش آن در اهداف استراتژیک ایران)". رساله دکتری رشته جغرافیای سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران.
۳۴. میره‌ای، محمد و فتحی، امیر و زیاری، کرامت‌الله و هاشمی، سید مصطفی، ۱۳۹۵."بررسی و تحلیل تهدیدهای سیاسی، امنیتی و دفاعی در استان البرز با رویکرد آمایش سرزمین". پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، سال اول، شماره سوم، صص ۲۱۱-۱۸۷.
۳۵. ولیقلی‌زاده، علی و ذکی، یاشار ۱۳۸۷ "بررسی و تحلیل جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ایران برای کشورهای CIS" ژئوپلیتیک، سال ۴، شماره ۳، صص ۵۶-۲۳.
۳۶. یزدان پناه درو، کیومرث ۱۳۹۷ "نقش تطبیقی آمایش سرزمین در تببین رابطه جغرافیا با توسعه: با تأکید بر نواحی خاص مرزی (مطالعه موردی: ساحل جنوب ایران)" جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، سال ۸، شماره ۳، صس ۲۳-۷.
۳۷. یوسفی، ثریا و کریمی، سجاد، ۱۳۸۹. "ژئوپلیتیک سازه‌ای برای همگرایی کشورهای جهان اسلام". چهارمین همایش بین-المللی جغرافیدانان جهان اسلام. دانشگاه زاهدان.
38. Adey, P., 2004. Secured and Sorted Motilities: Examples from the Airport, Surveillance and Society 1(4) PP: 500-519.
39. Blackwill, Robert D and Harris, Jennifer M., 2016. War by Other Means. Harvard University Press.
40. Dalby, S., 1998. Geopolitics and Discourse: the Soviet :union: as other, "Alternatives",13.
41. Dennis Wei, Y. H., 2015. “Spatiality of regional inequality”. Applied Geography, 61, pp. 1-10.
42. Dodds, K., 2007. Geopolitics: A Very Short Introduction, New York: Oxford University Press.
43. GUO, Rongxing, 2005. Cross- border resource management theory & practice, eisevier, London. http://www.krccima.ir/international/commercial-borders.html.
44. Johnston, R., 2004, Dictionary of Human Geography, Oxford. Longman Dictionary of Contemporary English, Essex: Longman, p. 433.
45. Janparvar, M and BahramiJaf, S and Shahbazi, M and Chatterjee, 2021. Control and maintenance of borders due to the expansion of the Kurdish ethnic group on both sides of the Iranian-Iraqi border, Geojournal of Tourism and Geosites, 2021-8 – PP 1-18. https://doi.org/10.1007/s10708-021-10492-5.
46. Janparvar, M and Heydari, A and BahramiJaf, S and Chatterjee, U and Singh, U., 2021. Analysis of kulbari's economic position in the northwest border villages of Iran (a study of paveh border villages), Geojournal of Tourism and Geosites, Volume (23), PP 797-15. https://doi.org/10.1007/s10708-021-10428-z.
47. Lorot, P., 2001, “La geoeconomie, nouvelle grammaire des rivalites internationals,” L’information géographique 65, No. 1 (2001), 43–52.
48. Pena, S., 2005. Recent development in urban marginality along Mexico, s northern border, Journal of Habitat International, No 29, PP: 258- 301.
49. Soilen, K., 2012, Geoeconomics. Bookboon Publications.
50. Thirlwell, M., 2010, The Return of Geo- economics. Interpreter, Lowy Institute for International Policy, May 24, 2010.
51. Youngs, A, Martiningui, R., 2011, “Geo- Economic Futures,” in Challenges for European Foreign Policy in 2012: What kind of geo- economic Europe? Madrid: FRIDE.