یکی از ابعاد چهار گانه تاب آوری شهرها، بعد کالبدی ـ محیطی است که شامل شبکه های ارتباطی و جاده ای، تأسیسات خطرناک، شریان های حیاتی ( آب، گاز، برق و مخابرات ) و تجهیزات شهری ( آتشنشانی و غیره ) می باشد شهرها یا جوامع تاب آور، جوامعی هستند که در تمام ابعاد تاب آور بوده و کمترین میزان تاب آوری را داشته باشند. زیرا تمام ابعاد به گونه ای با هم مرتبط هستند و آسیب پذیری یک بعد می تواند می تواند به طور مستقیم یا غیر مستقیم بر دیگر ابعاد تأثیر گذار باشد در صورت تاب آور نبودن فضاهای شهری، نبود پیش بینی های لازم و نداشتن آمادگی ها، خسارات جبران ناپذیری بر ابعاد مختلف اجتماعی و اقتصادی ساکنان محله وارد خواهد شد. محله های کم برخوردار معمولاً از لحاظ دسترسی به شبکه معابر و خدمات شهری وضعیت نامطلوبی دارند و در هنگام مواجهه با بحران، زیرساخت های شهری فرسوده و دچار آسیب می شوند. محله دره گرم یکی از محله های کم برخوردار شهر خرم آباد می باشد که به دلیل شبکه ارتباطی ارگانیک و دسترسی محلی و عرض کم معابر، ابنیه ناپایدار، ساخت و سازهای غیرقانونی و استفاده از مصالح ساختمانی کم دوام، تراکم بالای مسکونی و ریزدانگی اغلب قطعات، در هنگام وقوع زلزله زیر ساخت های شهری دچار آسیب می شوند و کار امداد رسانی را با مشکل مواجه می کند. با توجه به اینکه مطالعاتی که تاکنون در زمینه تاب آوری انجام شده است در محله های حاشیه نشین مطالعه و پژوهش ویژه ای انجام نشده است.لذا این پژوهش بر آن است که با بررسی ابعاد و مؤلفه های کالبدی، تاب آوری محله حاشیه نشین دره گرم را مورد بررسی قرار دهد.

روش تحقیق

اطلاعات مورد نیاز این پژوهش به دو دسته اطلاعات 1) اطلاعات مکانی و 2) اطلاعات غیرمکانی تقسیم می شوند.

1ـ اطلاعات مکانی: نقشه کاربری اراضی محله دره گرم 2ـ اطلاعات غیرمکانی: نتایج تمام شماری

برای انجام پژوهش ابتدا داده های توصیفی جمع آوری شد و رقومی سازی لایه ها انجام گرفت. سپس بر اساس شرایط موجود از لحاظ عوامل مورد بررسی، با توجه به مدل ANP شاخص ها اولویت بندی شدند که بر اساس آن همپوشانی و تجزیه و تحلیل داده ها در محیط Arc Gis و نرم افزار Super Decision انجام شد.

نقشه های معیار با توجه به اهداف و روش ANP با بهره مندی از 15 کارشناس علمی و اجرایی برای ارزیابی تاب آوری کالبدی محله دره گرم هنگام وقوع زلزله ارزشگذاری و طبقه بندی گردیدند. در این مدل معیارها در نظام شبکه ای قرار می گیرند و به صورت زوجی مقایسه می شود. در نهایت لایه های طبقه بندی شده با هم تلفیق شدند و نقشه نهایی در محیط GIS ترسیم شد.

معیارهای دخیل در بررسی میزان تاب آوری کالبدی در مقابل زلزله عبارتند از: دسترسی به تسهیلات، تعداد طبقات، کیفیت ابنیه، راه های ارتیاطی، اجتماعی

نتایج

تاب آوری کیفیت ابنیه در برابر زلزله محله دره گرم نشان می دهد که مقداری از باشگاه سوارکاری و قسمت های مسکونی شمال غرب تاب آوری بالایی دارند و بقیه محله تاب آوری پایینی دارتد. نقشه تاب آوری دسترسی به تسهیلات در برابر زلزله در محله دره گرم نشان می دهد که قسمت کمی از شمال و شمال غرب و جنوب غرب محله دره گرم تاب آوری بالایی دارند و مساحت خیلی زیادی از محله تاب آوری پایینی در برابر زلزله دارد. تاب آوری تعداد طبقات در برابر زلزله در محله دره گرم نشان می دهد که شمال، در برابر زلزله در محله دره گرم نشان می دهد که قسمت های زیادی از شمال و شمال شرق و شرق محله تاب آوری بالایی دارد و مرکز، شمال غرب و جنوب محله تاب آوری پایینی دارد. تاب آوری اجتماعی در برابر زلزله در محله دره گرم نشان می دهد که شمال غرب محله تاب آوری بالایی در برابر زلزله دارد. کلی تاب آوری کالبدی محله در برابر زلزله در محله دره گرم نشان می دهد که شمال غرب و جنوب غرب محله تاب آوری بالایی در برابر زلزله دارد.

همانطور که در نقشه های تاب آوری کالبدی محله دره گرم در برابر زلزله مشاهده کردیم محله دره گرم تاب آوری پایینی دارد که این مسأله باعث می شود در هنگام بروز بلایای طبیعی از جمله زلزله که مورد بررسی این پژوهش می باشد کار امداد رسانی را با مشکل مواجه کند و محل مناسبی برای اسکان اضطراری وجود نداشته باشد و یا اگر مکانی هم برای اسکان اضطراری وجود داشته باشد از کیفیت مطلوبی هم برخوردار نباشد و یا نتوان جمعیت زیادی را اسکان داد و با توجه به اینکه شبکه دسترسی در محله بیشتر بیشتر محلی هم می باشد این مسأله نیز خود کار امداد رسانی و آور برداری را نیز با مشکل مواجه سازد.

بحث

کشور ما نیز از این نظر جزء ده کشور آسیب پذیر از نظر بلایای طبیعی جهان به شمار می آید. چرا که طی 90 سال اخیر 120000 نفر از هموطنان بر اثر آن جان خود را از دست داده اند و در این بین بیشترین تلفات انسانی ناشی از زلزله بوده است و اما زلزله یک پدیده طبیعی همانند سایر پدیده های طبیعی نظیر سیل و طوفان و غیره است که در تبدیل آن به یک فاجعه، آسیب پذیری مجتمع های مسکونی نقش به سزایی دارد.

نتیجه گیری

تاب آوری می تواند یکی از مهم ترین اقدامات کارآمد قلمداد شود. یکی از ابعاد مهم تاب آوری در شهرها، ابعاد کالبدی آن است که در این مقاله به این ابعاد و تحلیل تاب آوری کالبدی زلزله در محله دره گرم شهر خرم آباد پرداخته شده است. با توجه به نتایج به دست آمده از نقشه تحلیل فضایی تاب آوری کالبدی محله دره گرم می توان استنباط کرد که شرق محله ( دره گرم شرقی ) و همچنین قسمت های زیادی از محله در غرب به جزء نوار کوچکی از شمال غرب و جنوب غرب به دلیل شرایط کالبدی نامناسب از جمله کیفیت ابنیه، تعداد طبقات، دسترسی به تسهیلات و راه های ارتباطی و جمعیت متراکم تاب آوری پایینی دارد.