گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
10.22034/gsma.2026.2078047.1138
چکیده
هدف: رشد سریع و بی‌رویه کلانشهرها در دهه‌های اخیر، یکی از مهم‌ترین عوامل تخریب سطوح پوشش گیاهی و تغییر کاربری اراضی بوده است. کلانشهر مشهد نیز به عنوان دومین کلانشهر پهناور ایران، شاهد گسترش کالبدی فزاینده‌ای بوده که بدون شک پیامدهای زیست‌محیطی قابل توجهی در پی داشته است. این پژوهش با هدف تحلیل کمی روند تخریب پوشش گیاهی ناشی از این گسترش شهری و با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین سنجش از دور و GIS در کلانشهر مشهد انجام شده است. روش: این پژوهش، از نظر هدف، جزء پژوهشهای کاربردی و دارای ماهیتی توصیفی- تحلیلی، همچنین از نظر روش، در گروه پژوهشهای کمی قرار گرفت. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از نرم‌افزارهای ENVI و ArcGIS و الگوریتم‌های FLAASH، NDVI، NDBI و مدل ترکیبی ACO-SVM برای پیش‌پردازش، استخراج شاخص‌ها و طبقه‌بندی تصاویر استفاده شد. نتایج: نتایج پژوهش نشان می‌دهد در بازه ۳۴ ساله، مناطق مسکونی مشهد با رشد ۱۳۸ درصدی به ۱۸۸۶۲ هکتار رسیده، درحالی که مراتع و اراضی بایر ۴۷ درصد کاهش یافته و به ۹۸۴۷ هکتار رسیده است. اراضی کشاورزی دیم و آبی نیز به ترتیب ۴۳ و ۳۶ درصد کاهش نشان می‌دهند. این تغییرات بیانگر الگوی توسعه ناپایدار و تهدید جدی برای امنیت غذایی و تاب‌آوری زیست‌محیطی است. دقت‌سنجی با ضریب کاپای ۰.۹۱ صحت روش‌شناسی پژوهش را تأیید می‌کند. نتیجهگیری: توسعه شهری مشهد در ۳۴ سال گذشته ناپایدار بوده و گسترش سکونتگاه‌ها به قیمت نابودی مراتع و اراضی کشاورزی تمام شده و امنیت غذایی و پایداری زیست‌محیطی را تهدید کرده است.
Alqurashi, A. F. (2025). An integrated ML-powered geospatial analysis of surface urban heat island and its mitigation in Riyadh City, Saudi Arabia. Urban Climate, Volume 64, December 2025, 102642. https://doi.org/10.1016/j.uclim.2025.102642
Barati,E. and Saberi,H. (2022). The Necessity of Creating the Ecologic Cities, Challenges and Obstacles in Iran. Journal of Sustainable Urban & Regional Development Studies (JSURDS), 3(3), 170-190.https://www.srds.ir/article_163846.html?lang=en.(In persian)
Belward, A.S. Skøien. J.O. (2015). Who launched what, when and why; trends in global land-cover observation capacity from civilian earth observation satellites, ISPRS J. Photogramm. Remote Sens., 103 (2015), 115-128. https://doi.org/10.1016/j.isprsjprs.2014.03.009
Cigna, F., & Tapete, D. (2022). Urban growth and land subsidence: Multi-decadal investigation using human settlement data and satellite InSAR in Morelia, Mexico. Science of the Total Environment, 811, 152211. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.152211
Dwyer, J. Roy, D. Sauer, B. Jenkerson, C. Zhang, H. Lymburner, L. (2018). Analysis Ready Data: Enabling Analysis of the Landsat Archive, Remote Sens., 10 (2018), p. 1363. https://doi.org/10.3390/rs10091363
Frantz, D. (2019). FORCE Landsat+ Sentinel-2 analysis ready data and beyond, Remote Sens., 11 (2019), p. 1124. https://doi.org/10.3390/rs11091124
Gorelick, N. Hancher, M. Dixon, M. Ilyushchenko, S. Thau, D. Moore, R. (2017). Google Earth Engine: Planetary-scale geospatial analysis for everyone, Remote Sens. Environ., 202 (2017), pp. 18-27. https://doi.org/10.1016/j.rse.2017.06.031
Hajati Ziabari, N., Samadzadeh, R., & Nazmfar, H. (2021). Evaluation of Environmental Impact of Urban Sprawl in the Urban Development Trend (Case study: Rasht city). Urban Structure and Function Studies, 8(26), 30-55. doi: 10.22080/usfs.2021.3117. (In persian)
Huang, S, Tang, L, Hupy, J.P. Wang, Y.Shao, G. (2021). a commentary review on the use of normalized difference vegetation index (NDVI) in the era of popular remote sensing, J. For. Res., 32 (Issue 1). https://link.springer.com/article/10.1007/s11676-020-01155-1
Ji, T., Chen, J. H., Wei, H. H., & Su, Y. C. (2021). Towards people-centric smart city development: Investigating the citizens’ preferences and perceptions about smart-city services in Taiwan. Sustainable Cities and Society, 67, 102691. https://doi.org/10.1016/j.scs.2020.102691
Liping, C.Yujun, S. Saeed, S. (2018). Monitoring and predicting land use and land cover changes using remote sensing and GIS techniques—a case study of a hilly area, Jiangle, China, PLoS One, 13 (7), 1-12. doi: 10.1371/journal.pone.0200493
Lotfi, S.Mahdian Bahnamiri, M. and Mahdi, A. (2014). Analyzing the Physical Expansion of City and Its Impact on the Quality of Urban Environment (Case Study: Babolsar City). Journal of Geography and Regional Development, 12(1),1-12. doi: 10.22067/geography.v12i22.23116. (In persian)
Motesaddi Zarandi, S. , Nasiri, R. and Ahmadi, M. (2022). Environmental Impact Assessment of Electric Public Transportation System Development in Tehran city. Journal of Research in Environmental Health, 8(2), 193-210. doi: 10.22038/jreh.2022.63008.1474.(In persian)
Noorani jadaghia, E., & Farnam, A. (2024). A comparative study of the experiences of eco-cities and the pathology of new eco-cities. Monthly Expert Reports of the Parliament Research Center, 32(6).1-12. https://report.mrc.ir/article_10350.html.(In persian).
Salatin, P, Ghaffari somea, N. (2016). Impact of human capital on environmental quality. Human & Environment, 14(2), 1-12.https://sanad.iau.ir/en/Journal/he/Article/848183. (In persian)
Sattari,M. H. , Sarvar,R. and Mahdavi,M. (2023). Analysis and evaluation of the environmental effects of urban land use changes in the metropolitan area of Tehran. Journal of Arid Regions Geographic Studies, 14(51), 81-60. doi: 10.22034/jargs.2023.376032.1001.(In persian)
Teck, V., Poortinga, A., Riano, C., Dahal, K., Legaspi, R.M.B., Ann, V., Chea, R. (2023). Land use and land cover change implications on agriculture and natural resource management of Koah Nheaek, Mondulkiri province, Cambodia, Remote Sensing Applications: Society and EnvironmentVolume 29, January 2023, Article number 100895. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2022.100895
Ye, S. Rogan, J, Zhu, Z,. Eastman, J.R. (2021). A near-real-time approach for monitoring forest disturbance using Landsat time series: Stochastic continuous change detection, Remote Sens. Environ., 252 (2021), Article 112167.https://doi.org/10.1016/j.rse.2020.112167
Zhu, Z. Wulder, M.A. Roy, D.P. Woodcock, C.E.Hansen, M.C.Radeloff, V.C. Healey, S.P. Schaaf, C. Hostert, P. Strobl, P, Pekel, J.F.Lymburner, L. Pahlevan, N, Scambos, T.A. (2019). Benefits of the free and open Landsat data policy, Remote Sens. Environ., 224 (2019), 382-385. https://doi.org/10.1016/j.rse.2019.02.016
قلاسی، طیبه، میری، غلامرضا و ملاشاهی، حسین. (1405). تحلیل روند تخریب پوشش گیاهی ناشی از گسترش کالبدی کلانشهر مشهد با استفاده از RS و GIS. مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 7(2)، 151–168. https://doi.org/10.22034/gsma.2026.2078047.1138
MLA
قلاسی، طیبه، میری، غلامرضا، و ملاشاهی، حسین. "تحلیل روند تخریب پوشش گیاهی ناشی از گسترش کالبدی کلانشهر مشهد با استفاده از RS و GIS"، مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 7، 2، 1405، 151–168. doi: 10.22034/gsma.2026.2078047.1138
HARVARD
قلاسی، طیبه، میری، غلامرضا، و ملاشاهی، حسین. (1405). 'تحلیل روند تخریب پوشش گیاهی ناشی از گسترش کالبدی کلانشهر مشهد با استفاده از RS و GIS'، مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 7(2), pp. 151–168. doi: 10.22034/gsma.2026.2078047.1138
CHICAGO
قلاسی، طیبه، میری، غلامرضا و ملاشاهی، حسین، "تحلیل روند تخریب پوشش گیاهی ناشی از گسترش کالبدی کلانشهر مشهد با استفاده از RS و GIS." مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 7 2 (1405): 151–168, doi: 10.22034/gsma.2026.2078047.1138
VANCOUVER
قلاسی طیبه، میری غلامرضا، ملاشاهی حسین. تحلیل روند تخریب پوشش گیاهی ناشی از گسترش کالبدی کلانشهر مشهد با استفاده از RS و GIS. مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی. 1405;7(2):151–168. doi: 10.22034/gsma.2026.2078047.1138
