هدف: پژوهش حاضر، با هدف شناسایی، طبقه‌بندی و تبیین نظام‌مند عوامل مؤثر بر نابرابری آموزشی در مناطق کوهستانی صورت پذیرفت.

روش: پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد فراترکیب انجام شده است. جامعه پژوهش شامل مطالعات انگلیسی منتشرشده در پایگاه‌های معتبر بین سال‌های 2016 تا 2026 بود. پس از جست‌وجوی نظام‌مند با کلیدواژه‌های مرتبط، 46 مقاله بر اساس فرایند غربالگری چندمرحله‌ای انتخاب شد. تحلیل داده‌ها با الگوی هفت‌مرحله‌ای سندلوسکی و باروسو انجام گرفت. در فرآیند کدگذاری، 104 کد اولیه استخراج شد که پس از حذف مشابهات، 47 کد باز نهایی در 9 مؤلفه محوری سامان‌دهی گردید.

نتایج: نتایج نشان داد که نابرابری آموزشی در مناطق کوهستانی حاصل تعامل پیچیده مجموعه‌ای از عوامل چندبعدی است. مؤلفه‌های اصلی شامل: 1- محیط طبیعی؛ 2- فضا و مکان ، 3- فناوری؛ 4- زیرساخت؛ 5- اقتصاد؛ 6- سیاستگذاری، 7- فرهنگ، 8- جمعیت و 9- انگیزش می‌باشد.این مؤلفه‌ها در کنار هم، چرخه‌ای از بازتولید نابرابری آموزشی را شکل می‌دهند که بر دسترسی، کیفیت و تداوم آموزش اثرگذار است.

نتیجه‌گیری: پژوهش نشان می‌دهد که نابرابری آموزشی در مناطق کوهستانی یک پدیده چندعاملی و چندسطحی است که ریشه در عوامل طبیعی، فضایی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی دارد. رفع این نابرابری‌ها مستلزم سیاست‌گذاری مبتنی بر عدالت فضایی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی و آموزشی، حمایت مالی هدفمند، بهبود شرایط نیروی انسانی و توجه به زمینه‌های فرهنگی و جمعیتی است