پژوهش حاضر با هدف تبیین پایداری معیشتی و بازآفرینی اکوسیستم اشتغال روستایی در ورزقان، با رویکرد آمیخته در چهار فاز اسنادی، کیفی، کمی و تلفیقی انجام شد. یافته‌ها از مصاحبه با ۲۵ خبره و پیمایش ۱۸۰ کنشگر نشان داد اسناد بالادستی دچار شکاف ساختاری در پیوند صنایع با اقتصاد محلی‌اند و داده‌های کیفی، مقوله «اقتصاد جزیره‌ای» مجتمع مس سونگون را آشکار ساخت که بر ضرورت حکمرانی نهادی و زنجیره‌های ارزش بومی تأکید دارد. آزمون کمی تأیید کرد تنوع‌بخشی معیشتی بر پایداری اشتغال، و حکمرانی و زنجیره‌های ارزش بر تنوع‌بخشی اثر مستقیم دارند؛ اما اثر سرریز معدن و سرمایه‌های محلی بر تنوع‌بخشی معنادار نشد و انطباق یافته‌ها نشان داد دارایی‌های محلی و سرریزهای انفعالی بدون بسترسازی نهادی خنثی می‌مانند. اکوسیستم اشتغال ورزقان با گسست فضایی-کارکردی میان قطب استخراجی و پیرامون روستایی روبه‌روست که ناامنی معیشتی و مهاجرت را تشدید کرده است. این پژوهش نظریه توسعه خودکار از طریق صنایع مادر را رد می‌کند و اثبات می‌نماید سرریزهای منفعل معدنی بدون نظم‌دهی نهادی توان تحرک اقتصادی ندارند. بنابراین، گذار از اقتصاد جزیره‌ای و دستیابی به پایداری معیشتی، تنها در گرو هم‌افزایی بازطراحی حکمرانی نهادی و پیوند ساختارمند زنجیره‌های ارزش بومی است؛ راهبردی که با مهار خام‌فروشی و بومی‌سازی ارزش‌افزوده، تاب‌آوری اکوسیستم اشتغال روستایی را تضمین می‌کند.