مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی

تحلیل تطابق جغرافیایی نام‌جاهای تاریخی ـ حماسی در زاگرس میانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران.
10.22034/gsma.2026.2106110.1207
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف تحلیل تطابق جغرافیایی نام‌جاهای تاریخی ـ حماسی در زاگرس میانی و بررسی نقش ساختار جغرافیایی در ماندگاری، انتقال و بازتفسیر این نام‌ها انجام شده است. در این راستا، نقش ناهمواری‌ها و پیوندهای فضایی در محدوده اصلی نهاوند–بروجرد–سیلاخور–دورود–الیگودرز–دلفان، با گسترش تطبیقی به ملایر و ارتفاعات شازند، مورد توجه قرار گرفته است.
روش: در این پژوهش، رویکردی اسنادی ـ تحلیلی با تلفیق جغرافیای تاریخی، تحلیل توپوگرافی، تحلیل تطبیقی متون و نام‌جاشناسی انتقادی به کار گرفته شد. سه‌گانه «نام–مکان–منبع» به‌عنوان واحد تحلیل انتخاب شد. چهارده رابطه اصلی در سه سطح شواهد ارزیابی شدند: سطح اول، پیوند تاریخی ـ جغرافیایی مستند؛ سطح دوم، قرینه جغرافیایی ـ فرهنگی؛ و سطح سوم، فرضیه نام‌شناختی آزمون‌پذیر. نزدیکی مکانی، جابه‌جایی‌های مستند، تکرار یا ماندگاری نام‌ها و پیوندهای فرهنگی ثبت‌شده در منابع منتشرشده به‌صورت توأمان ارزیابی شدند؛ درعین‌حال، تطابق جغرافیایی از خاستگاه مشترک یا ریشه‌شناسی مشترک متمایز شد.
یافته‌ها: پیوند قارن–نهاوند، تداوم تاریخی قارنیان در طبرستان، نام مستند اشکانی گودرز (گوتارزس) و وجود مستند بیژن‌وند از قوی‌ترین پشتوانه‌های شواهدی برخوردارند. الیگودرز/آل گودرز و شاه‌زنده/کیخسرو عمدتاً بازتاب‌دهنده حافظه فرهنگی ـ مکانی مستند هستند. در میان چهارده رابطه اصلی، قارون/قارن، بیران/بهرام، باجول/بیژن و قلعه امروزی/قلعه حماسی همچنان فرضیه‌های نام‌شناختی آزمون‌پذیر باقی می‌مانند. تحلیل عنصر «ـوند» نیز نشان می‌دهد که شباهت صوری در پایان نام‌ها برای اثبات ریشه‌شناسی مشترک کافی نیست و انتقال تاریخی مستند از نام شخص به نام گروه یا مکان باید از نام‌جاهایی با پیشینه مستقل متمایز شود. در محدوده شازند–ملایر، شاه‌زنده با حافظه منطقه‌ای مستند درباره کیخسرو پیوند دارد؛ درحالی‌که کوه قلعه امروزی در فاصله تقریبی ۱۷٫۳ کیلومتری آن قرار گرفته و با قلعه یادشده در شاهنامه، در روایت تورانی دوران کودکی کیخسرو، هم‌نام است؛ اما هیچ‌گونه یگانگی تاریخی میان این دو مکان ادعا نمی‌شود. خارج از چهارده رابطه اصلی، پریز/پرویز، گرین/گرو، ولاش، گاماسیاب/گاماسب/جاماسب، دشت نیسایه و گاپله/گابائه/کاوه به‌عنوان شواهد تکمیلی جغرافیایی و نام‌شناختی، دامنه اکتشافی تحلیل را گسترش می‌دهند.
نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهند که تطابق جغرافیایی تنها زمانی دارای ارزش تبیینی است که موقعیت مکانی، جابه‌جایی‌های مستند، صورت‌های نوشتاری تاریخی و حافظه فرهنگی به‌ صورت توأمان ارزیابی شوند و به شواهد، بر اساس میزان اعتبار آن‌ها، وزن‌های متفاوتی اختصاص یابد.
کلیدواژه‌ها

Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Berg, L. D., & Vuolteenaho, J. (Eds.). (2009). Critical toponymies: The contested politics of place naming. Ashgate.
Bosworth, C. E. (1984). Afšin. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/afsin-princely-title/
Bosworth, C. E. (2000). Nehāvand. Encyclopaedia Iranica (updated 2017). https://www.iranicaonline.org/articles/nehavand/
Boyce, M., Bivar, AA. D. H., & Shahbazi, A. S. (2001). Gōdarz. Encyclopaedia Iranica, 11(1), 31–39 (updated 2014). https://www.iranicaonline.org/articles/godarz/
Daniel, E. L. (2000). Taherids. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/taherid-dynasty/
Daniel, N., & Mátyás, G. (2023). Citizen science characterization of meanings of toponyms of Kenya: A shared heritage. GeoJournal, 88, 767–788. https://doi.org/10.1007/s10708-022-10640-5
Dehgan, E. (1963). Gozāresh-nāma (Feqh al-loghat-e asāmi-ye amkena) [A report on the philology of place names]. Mousavi Printing House, Arak (in Persian).
Dehkhoda, A. A. (n.d.-a). Aligudarz. In Dehkhoda dictionary. University of Tehran (in Persian).
Dehkhoda, A. A. (n.d.-b). Bijanvand. In Dehkhoda dictionary. University of Tehran (in Persian).
Dehkhoda, A. A. (n.d.-c). Gāpeleh and Jāpalaq. In Dehkhoda dictionary. University of Tehran (in Persian).
Dehkhoda, A. A. (n.d.-d). Qahavand. In Dehkhoda dictionary. University of Tehran (in Persian
Eilers, W. (1988). Banda i. The term. Encyclopaedia Iranica, 3(7), 682–685. https://www.iranicaonline.org/articles/banda-servant/banda-i-the-term/
Ferdowsi, A. Q. (1987–2009). Shahnameh (D. Khaleghi-Motlagh, Ed.; critical ed., 12 vols.
Gignoux, P. (1993). Courts and courtiers ii. In the Parthian and Sasanian periods. Encyclopaedia Iranica, 6(4), 359–361 (updated 2013). https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-ii/
Hourcade, B. (1993). Damāvand i. Geography. Encyclopaedia Iranica, 6(6), 627–631 (updated 2017). https://www.iranicaonline.org/articles/damavand/damavand-i-geography/
Jordan, P. (2023). Adequate minority place-name representation on topographic maps. KN–Journal of Cartography and Geographic Information, 73, 289–299. https://doi.org/10.1007/s42489-023-00150-w
Maleki, J. (2022). Shazand, the land of myths: An anthropological study of the role of Shahnameh myths in the culture and history of Shazand. Kelid Pazhoohesh (in Persian).
Oberling, P. (1988). Bājalān. Encyclopaedia Iranica, 3(5), 532–533. https://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish-tribe/
Oberling, P. (1989). Bayrānavand. Encyclopaedia Iranica, 4(1), 5–6. https://www.iranicaonline.org/articles/bayranavand-a-lor-tribe-of-the-pis-ekuh-region-in-lorestan/
O’Reilly, G. (Ed.). (2023). Place naming, identities and geography: Critical perspectives in a globalizing and standardizing world. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-21510-0
Pourshariati, P. (2008). Decline and fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian confederacy and the Arab conquest of Iran. I. B. Tauris.
Pourshariati, P. (2017). Kārin. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/karin
Rose-Redwood, R., Alderman, D. H., & Azaryahu, M. (2010). Geographies of toponymic inscription: New directions in critical place-name studies. Progress in Human Geography, 34(4), 453–470. https://doi.org/10.1177/0309132509351042
Schmitt, R. (2002). Nisāya. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/nisaya/
Tawfiq, F. (1987). ʿAšāyer [Tribes]. Encyclopaedia Iranica, 2(7), 707–724. https://www.iranicaonline.org/articles/asayer-tribes/
UNESCO World Heritage Centre. (2019). Trans-Iranian Railway: Executive summary and nomination documentation. https://whc.unesco.org/en/list/1585/documents/
U.S. Geological Survey. (2018). Shuttle Radar Topography Mission (SRTM) elevation products: Product specifications and metadata. https://www.usgs.gov/centers/eros/science/usgs-eros-archive-digital-elevation-shuttle-radar-topography-mission-srtm-1
Yarshater, E. (1983). Iranian national history. In E. Yarshater (Ed.), The Cambridge history of Iran (Vol. 3, Part 1, pp. 359–477). Cambridge University Press.